Chủ nghĩa dân túy là gì?

Francis Fukuyama, Huỳnh Hoa biên dịch


Hình: Thủ tướng Hungary Viktor Orban. Nguồn: The Amercian Interest.

 

Thuật ngữ “chủ nghĩa dân túy” (populism) đã được sử dụng rất lỏng lẻo trong thời gian gần đây. Chúng ta cần xác định rõ hơn.

 

Những năm gần đây đã trỗi dậy những hình thức mới của chủ nghĩa dân tộc dân túy (populist nationalism) mà ngày nay đã trở thành mối đe dọa chính đối với trật tự tự do quốc tế từng là nền tảng của hòa bình và thịnh vượng trên toàn cầu từ sau năm 1945. Chế độ dân chủ tự do đã liên tiếp bị các chế độ chuyên chế đe dọa trong suốt thế kỷ qua, ngoại trừ giai đoạn 1991-2008 khi quyền lực của Hoa Kỳ giữ vị trí gần như bá chủ.

Bạn đang đọc: Chủ nghĩa dân túy là gì?

 

Ngày nay, một kiểu rình rập đe dọa khác đã nổi lên, những nền dân chủ không thay đổi đã tự thúc thủ trước những thế lực chính trị phi tự do được dẫn dắt bởi những niềm đam mê của người dân. Tuy vậy, thuật ngữ “ chủ nghĩa dân túy ” [ nghĩa đen : làm cho người dân say sưa ] đã được sử dụng rất lỏng lẻo nhằm mục đích diễn đạt một loạt những hiện tượng kỳ lạ không nhất thiết dung hợp được với nhau. Do đó, tất cả chúng ta cần vạch ra những ranh giới cho khái niệm này .
Không có một sự đồng thuận chắc như đinh nào giữa những nhà khoa học chính trị khi định nghĩa chủ nghĩa dân túy là gì, nhưng có tối thiểu ba đặc thù, mà theo ý niệm của tôi, hoàn toàn có thể gắn liền với khái niệm này .
Thứ nhất, đây là một chính sách chính trị theo đuổi những chủ trương được dân chúng ủng hộ trong đoản kỳ nhưng không bền vững và kiên cố trong trường kỳ ; thường là những chính sách xã hội. Có thể lấy ví dụ là những chủ trương trợ giá sản phẩm & hàng hóa, trả tiền hưu bổng hậu hĩ hoặc không lấy phí chăm nom y tế .
Đặc điểm thứ hai có tương quan tới định nghĩa “ nhân dân ” làm cơ bản cho tính chính danh của chính sách : nhiều chính sách dân túy không coi “ nhân dân ” là hàng loạt dân số mà thay vì vậy chỉ có 1 số ít nhóm sắc tộc hoặc chủng tộc được coi là nhân dân “ thực thụ ”. Ông thủ tướng Viktor Orban ở Hungary ví dụ điển hình, định nghĩa truyền thống dân tộc bản địa ( national identity ) củaHungary dựa trên người sắc tộc Hungary, loại trừ những người sinh sống ở Hungary nhưng không thuộc sắc tộc Hungary và gồm có nhiều người Hungary sinh sống ở những vương quốc láng giềng như Slovakia hoặc Romania. Thủ tướng Narendra Modi của Ấn Độ cũng có nỗ lực tương tự như khi nỗ lực biến hóa định nghĩa truyền thống dân tộc bản địa Ấn Độ từ một truyền thống có nội dung tự do và bao hàm đã được Gandhi và Nehru thiết lập trước kia thành một truyền thống dựa trên Ấn Độ giáo. Đảng Luật pháp và Công lý Ba Lan thì nhấn mạnh vấn đề vào những giá trị Ba Lan truyền thống và Thiên chúa giáo, kích thích sự trỗi dậy của những nhóm phân biệt chủng tộc công khai minh bạch, ví dụ điển hình như nhóm lôi kéo một “ châu Âu da trắng ” hồi tháng 11-2017 .
Một định nghĩa thứ ba về chủ nghĩa dân túy có tương quan tới phong thái của nhà chỉ huy. Các nhà chỉ huy theo chủ nghĩa dân túy có khuynh hướng tăng trưởng chung quanh họ hiện tượng kỳ lạ sùng bái cá thể ; công bố họ được giao thiên chức nắm giữ quyền lực tối cao, không phụ thuộc vào vào những thiết chế như đảng phái chính trị. Họ nỗ lực tăng trưởng một mối quan hệ trực tiếp, không qua trung gian, với “ nhân dân ” mà họ tự xưng là người đại diện thay mặt, hướng những niềm kỳ vọng và nỗi sợ hãi của người dân vào một hành vi tức thời. Chủ nghĩa dân túy kiểu này thường song song với việc lên án hàng loạt giới tinh hoa hiện tồn – những người đã góp vốn đầu tư vào những thiết chế hiện hữu .
Cách tiếp cận mang tính cá thể so với quyền chỉ huy chính là cái đã làm cho những người dân túy trở thành mối rình rập đe dọa so với những thiết chế dân chủ. Các nền dân chủ tự do văn minh được kiến thiết xây dựng chung quanh sự san sẻ quyền lực tối cao, trong đó TANDTC, liên bang, lập pháp và tiếp thị quảng cáo tự do giữ vai trò trấn áp quyền lực tối cao hành pháp. Tất cả những thiết chế này đều có tiềm năng trở thành vật cản trở năng lực của nhà chỉ huy dân túy đạt tới những tiềm năng của ông ta / bà ta ; và do đó chúng trở thành những tiềm năng tiến công trực tiếp. Bản chất cá thể của chủ nghĩa dân túy do vậy làm cho nó trở thành mối rình rập đe dọa so với những thiết chế tự do .

Ba định nghĩa nêu trên cho phép chúng ta phân biệt các phong trào khác nhau mà trong quá khứ đã từng được dán nhãn “chủ nghĩa dân túy”. Các lãnh đạo theo chủ nghĩa dân túy ở châu Mỹ Latin như Hugo Chavez ở Venezuela, Nestor và Cristina Kirchner ở Argentina nhấn mạnh vào các chương trình phúc lợi xã hội được dân chúng ủng hộ nhưng không bền vững; và cố gắng xây dựng sự sùng bái cá nhân chung quanh họ. Cặp đôi lãnh đạo Argentina vừa nói tự cho mình là hiện thân của một cặp đôi quyền lực theo chủ nghĩa dân túy cổ điển, Juan và Eva Peron. Nhưng mặt khác, họ không ủng hộ một định nghĩa hạn chế về bản sắc dân tộc. Cũng có thể nói như thế này về cựu thủ tướng Thái Lan Thaksin Shinawatra và em gái Yingluck của ông ta: họ khuyến khích các chương trình tái phân phối lợi tức cho những người Thái ở vùng nông thôn nghèo hơn nhưng không có cái nhìn hạn hẹp về bản sắc dân tộc Thái Lan như những đối thủ áo vàng của họ.

Những người chỉ huy trào lưu Brexit [ nước Anh ra khỏi Liên minh châu Âu, EU ] trái lại, trọn vẹn không nhấn mạnh vấn đề vào một chương trình kinh tế tài chính lan rộng ra nào, cũng không có một nhà chỉ huy hiển nhiên nào. Nhưng họ lôi kéo hướng tới truyền thống dân tộc bản địa Anh truyền thống cuội nguồn, khơi dậy nỗi sợ văn hóa truyền thống chống lại người nhập cư, cũng như nỗi tức giận của người dân Anh về sự phân chia sai lầm đáng tiếc những quyền lợi kinh tế tài chính .
Ông Viktor Orban tương thích với cả ba định nghĩa này : ông cố gắng nỗ lực bảo vệ những người gởi tiền tiết kiệm ngân sách và chi phí ở Hungary khỏi sự “ cướp bóc ” của những ngân hàng nhà nước châu Âu ; ông đưa ra một định nghĩa hạn hẹp về “ nhân dân ” và ông chắc như đinh muốn được tôn sùng như một nhà chỉ huy hiển nhiên. Chưa rõ liệu ông tổng thống Vladimir Putin của Nga có tương thích với định nghĩa nào ngoài định nghĩa sau cuối trong ba định nghĩa nói trên : ông ta rất thận trọng trong việc lan rộng ra những chương trình phúc lợi xã hội ; trong khi ông nhấn mạnh vấn đề vào truyền thống và truyền thống lịch sử Nga thì truyền thống cuội nguồn đó không nhất thiết bị bó hẹp trong những điều kiện kèm theo về sắc tộc. Ông Putin chắc như đinh đã kiến thiết xây dựng sự sùng bái cá thể chung quanh ông ta, dù rất khó nói rằng ông ta là kẻ ngoại cuộc đang tìm cách lật đổ giới thượng lưu Nga sau khi ông ta đã thăng quan tiến chức lần lượt qua những tầng nấc của những tổ chức triển khai tình báo Liên xô KGB và FSB Nga. Cũng hoàn toàn có thể nói như vậy về ông Narendra Modi, và ngay cả về ông Tập Cận Bình ( Xi Jinping ) : cả hai nhà chỉ huy này đều được ủng hộ nhờ tiến công vào giới thượng lưu hiện hữu, dù bản thân những ông này đều là thành phần của giới thượng lưu ấy .

Cần chú ý rằng ông Donald Trump phù hợp với cả ba định nghĩa nói trên. Trong thời kỳ tranh cử, ông ta nhấn mạnh vào chủ nghĩa dân túy kinh tế, đòi rút Mỹ ra khỏi hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), đe dọa xé bỏ hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) ngay sau khi nhậm chức. Ông hứa hẹn bảo vệ các chương trình phúc lợi quốc gia như Medicare [trợ cấp y tế cho người cao tuổi] và an sinh xã hội (Social Security) – dù từ ngày trở thành tổng thống, ông ta lại điều hành đất nước giống y một người đảng Cộng hòa bảo thủ truyền thống; ví dụ ông ta tìm cách cắt giảm phúc lợi xã hội bằng cách hủy bỏ Luật Chăm sóc sức khỏe vừa túi tiền (ACA) của tổng thống tiền nhiệm Obama. Và trong khi ông Trump chưa bao giờ công khai công nhận chủ nghĩa dân tộc da trắng, ông ta rất hài lòng tiếp nhận sự ủng hộ của những người theo chủ nghĩa ấy; ông còn đi ra khỏi lề lối khi từ chối lên án những kẻ theo tân phát xít (neo-Nazi) và những kẻ phân biệt chủng tộc công khai tại cuộc tuần hành của chúng ở thành phố Charlottesville. Ông ta có một mối quan hệ rất trắc trở với các cộng đồng Mỹ gốc Phi châu, Mỹ gốc Tây Ban Nha (Hispanic) và các nhóm dân tộc thiểu số khác; các ngôi sao thể thao và âm nhạc người da đen đã trở thành mục tiêu công kích thường xuyên của ông trên các dòng tin Twitter. Và ông cũng hành động như một lãnh tụ trời sinh cổ điển trong các cuộc tuần hành với những ủng hộ viên trung thành của ông; khi tiếp nhận lời đề cử của đảng Cộng hòa năm 2016, ông nói rằng, “chỉ có tôi mới hiểu được những vấn đề của các bạn”, và “chỉ có tôi mới sửa chữa được những vấn đề ấy”.

Như vậy, trong hàng loạt các phong trào được coi là dân túy chủ nghĩa, chúng ta có thể khu biệt được ít nhất là hai tập hợp rộng. Ở châu Mỹ Latin và Nam Âu, các nhà dân túy có xu hướng đứng về cánh Tả, được sự ủng hộ của người nghèo và theo đuổi các chương trình xã hội có mục tiêu tái phân phối lợi ích nhằm tìm cách khắc phục tình trạng bất bình đẳng về kinh tế. Tuy vậy, họ không nhấn mạnh vào căn cước sắc tộc hoặc có lập trường chống nhập cư quyết liệt. Nhóm này bao gồm phong trào Boliviarian của ông Chavez ở Venezuela; Kircherismo ở Argentina cũng như các đảng chính trị Podemos của Tây Ban Nha và Syriza của Hy Lạp.

Ở Bắc Âu, những nhà dân túy ít dựa vào những tầng lớp lao động trung lưu đang suy thoái và khủng hoảng hơn là vào người nghèo ; họ theo lập trường thiên về cánh Hữu, nhấn mạnh vấn đề yếu tố sắc tộc và chống người nhập cư. Họ muốn bảo vệ những nhà nước phúc lợi hiện hữu nhưng không coi trọng việc lan rộng ra nhanh gọn những dịch vụ hoặc trợ cấp xã hội. Các nhóm trong tập hợp này gồm có trào lưu ủng hộ Brexit, Mặt trận Quốc gia ở Pháp, đảng Tự do ở Hà Lan, đảng Nhân dân của Đan Mạch, còn ở Hoa Kỳ là những người thuộc những tầng lớp lao động ủng hộ nhiệt thành ông Donald Trump .
Cũng có những nhóm và trào lưu không thực sự tương thích với tập hợp nào trong hai tập hợp kể trên. Cũng như mọi trào lưu dân túy chủ nghĩa khác, trào lưu Năm Sao ở Ý nhất quyết chống lại những thiết chế đã định hình và phản đối những tầng lớp tinh hoa của Ý nói chung. Nhưng nó khác với những đồng sự ở cả Nam Âu và Bắc Âu ở chỗ nó dựa hầu hết vào giai cấp trung lưu lớp giữa và lớp trên ở đô thị hơn là đặt nền tảng trên giai cấp lao động đang suy thoái và khủng hoảng .

Nguồn :

https://thukyluat.vn/news/quoc-te/chu-nghia-dan-tuy-la-gi-29811.html

Rate this post
Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments