Gác cu sao gọi là ngu?

Gác cu sao gọi là ngu ?
Dương Văn Ni

Ảnh: Đăng Huỳnh

( TBKTSG Xuân ) – Dân gian có câu “ Ở đời có bốn cái ngu : làm mai, lãnh nợ, gác cu, cầm chầu ”. Làm mai, lãnh nợ thì lúc bấy giờ nhiều người còn biết, cầm chầu thì ít người biết hơn và đặc biệt quan trọng là gác cu thì không còn mấy người biết, thậm chí còn trong những tài liệu ghi chép lại ý này cũng chưa được diễn giải đúng chuẩn .

Hồi trước, ĐBSCL đất rộng người thưa, kinh tế chưa phát triển, nên việc giao lưu gặp gỡ giữa các cộng đồng làng xóm rất hạn chế. Do đó, trai gái khi lớn lên cũng ít có cơ hội làm quen, thế là xuất hiện người làm mai mối. Người làm mai là người biết rõ gia đình cả hai phía đàng trai và đàng gái. Không những thế, người làm mai còn “thấy” được những điểm ưu việt của người con trai và con gái và tin tưởng là họ sẽ rất phù hợp nhau. Nhưng ở đời ai chẳng biết chuyện gia đình cũng có lúc “cơm không lành, canh không ngọt” nhưng người ta vẫn cứ lôi người làm mai ra mà trách móc là “tại sao lại giới thiệu cho tôi người như thế”.

Bạn đang đọc: Gác cu sao gọi là ngu?

Cũng tựa như như chuyện làm mai, người lãnh nợ là người quen biết cả hai phía người vay và người cho vay. Và nếu người vay chuồn mất biệt thì xem như người lãnh nợ phải nai sống lưng ra mà trả nợ thay, vậy mới gọi là ngu !
Chuyện cầm chầu thì cần phải phân biệt là chầu lễ hay chầu thường. Chầu lễ là do những vị chức sắc trong làng, dùng tiếng trống để ra lệnh cho những nhóm khác nhau triển khai nghi thức lễ lộc. Người cầm chầu lễ phải học tập rất công phu và là người có uy tín nhất trong làng xã nên không hề gọi là ngu được ! Trái lại dân cầm chầu thường lại là dân tay ngang, chẳng học tập chuyên nghiệp gì ráo, khi có đoàn hát về làng xóm màn biểu diễn thì người ta dùng tiếng trống để làm cho không khí xôm tụ. Ví như khi đào kép hát một đoạn hay, diễn một động tác khó, hay có đoạn đối đáp ví von thì người cầm chầu đánh một hồi trống theo kiểu thay cho câu mà những diễn viên thời nay hay nói là “ xin quí vị cho tràng pháo tay đi ạ ! ”. Để rồi sau buổi diễn người cầm chầu thế nào cũng nhận những câu phê phán của người theo dõi như “ hát dở ẹc mà cũng đánh trống liên tục ”, hay của phía đào kép quở trách “ hát mùi mẫn như vậy mà không biết đánh trống cho ra hồn ”, tức là đằng nào thì cũng bị mắng, như vậy sao mà không mang tiếng ngu cho được !
Riêng chuyện gác cu mà bị gọi là ngu thì khá phức tạp. Để hiểu cặn kẽ chuyện này, tất cả chúng ta hoàn toàn có thể tưởng tượng là ĐBSCL có ba vùng sinh thái xanh nước ngọt rất đặc trưng là vùng ngập sâu, vùng ngập trung bình và vùng không ngập. Dĩ nhiên là trên mỗi vùng này, người dân đã biết lựa chọn những giống lúa và kỹ thuật canh tác tương thích. Vùng ngập sâu thì có giống lúa mùa nổi và kỹ thuật sạ khô, tức là lúa giống được gieo lúc đất còn khô, để khi có mưa thì hạt lúa nảy mầm, rễ ăn sâu vào trong đất, rồi khi nước đổ về thì cứ nước dâng tới đâu thì cây lúa ngoi lên tới đó, đến khi nước rút đi thì cây lúa dài đến ba bốn mét nằm rạp trên mặt đất và mỗi mắt lên một hai chồi mới để rồi sau đó những chồi này ra hoa kết hạt. Vùng không ngập thì sử dụng những giống lúa mùa thường thì, gieo mạ rồi nhổ cấy ra ruộng, lúc bấy giờ nhiều vùng còn vận dụng kỹ thuật này cho những giống lúa ngắn ngày. Riêng vùng ngập trung bình thì người dân cũng sử dụng những giống lúa mùa thường thì, nhưng thuộc nhóm cao giàn hơn, đặc biệt quan trọng là họ sử dụng kỹ thuật cấy hai lần. Đầu tiên mạ được “ tỉa ” trên cạn, rồi nhổ cấy xuống nước lần thứ nhất gọi là cấy giăm, sau đó mới bứng lên ( bứng lúa cây ) và đem cấy ra ruộng lần thứ hai. Mục đích chính của việc cấy hai lần là làm cho cây mạ ( mạ lúa cây ) cao giàn và trưởng thành hơn nhằm mục đích thích nghi với lớp nước trên ruộng lúc này đã sâu gần cả mét. Kỹ thuật cấy hai lần đã biến mất từ rất lâu trên hàng loạt vùng ĐBSCL .

Từ chuyện cấy hai lần này nên phải “tỉa” mạ trên đất liếp. Liếp được chọn phải bằng phẳng, cao ráo, đất tơi xốp; hạt lúa được ngâm ủ cho nhú mầm, rồi dùng chày tỉa tạo ra các hố sâu khoảng hai lóng tay, gieo một lớp mỏng hạt lúa vào và ngụy trang bên trên bằng một lớp trấu, lớp trấu này vừa để giữ ẩm cho hạt lúa nảy mầm vừa để đánh lừa lũ chim chuột. Mặc dù vậy, chuyện ngụy trang này chỉ có thể đánh lừa lũ chim se sẻ, chim dòng dọc mà không thể qua mặt được lũ chim cu. Chúng thường đáp từng đàn, đông hàng trăm con và chỉ lựa các hạt lúa giống mà không làm xáo trộn lớp trấu ngụy trang bên trên. Vì vậy, khi nhìn thì không phát hiện nhưng đến khi lúa mọc lên thành mạ chỉ thấy còn lưa thưa thì xem như mọi việc đã an bài!

Xem thêm: Nghĩa Của Từ Sticky Là Gì ? (Từ Điển Anh Nghĩa Của Từ Sticky

Cũng vì chuyện lũ chim cu tinh quái ấy mà khi làm đất để tỉa mạ thì hai ba nhà ở cạnh nhau cùng làm một chỗ để dễ bề canh gác. Tất nhiên là nhà nào có người trẻ tuổi trai tráng thì phải xung phong trong chuyện gác cu. Để rồi nếu liếp mạ nhà mình mà lên đều hơn liếp mạ nhà hàng xóm thì sẽ lãnh câu “ nhận gác cu mà chỉ biết lo cho liếp mạ nhà mình ”, còn nếu mạ nhà mình lên kém hơn mạ nhà hàng xóm thì là “ thứ khôn nhà dại chợ, liếp mạ nhà mình mà không lo, chỉ biết lo cho nhà hàng xóm ”, đằng nào cũng bị chửi, chưa kể nếu liếp mạ nhà hàng xóm lên quá tệ thì phải chia mạ nhà mình cho họ, quả là ngu thật !
Như vậy trong cả bốn cái ngu nêu trên, tổng thể đều có cùng một điểm chung là “ tự nguyện ” và “ gánh lấy hậu quả ” dù không phải chính mình gây ra lỗi lầm ! Ấy vậy mà vẫn có người nhiệt tình làm mai làm mối, sẵn sàng chuẩn bị đứng ra lãnh nợ, hao công tổn sức thức ngày thức đêm để gác cu, và nhận lời quở mắng của mọi người khi cầm chầu đánh trống. Những chuyện như vậy không phải chỉ xảy ra một lần mà là nhiều lần, thậm chí còn là thế hệ này qua thế hệ khác !
Liệu trong số những người làm những việc để rồi phải mang tiếng ngu ấy có chút tâm lý đắn đo gì trước khi thực thi những việc ấy không ? Và cái tiếng ngu ấy có ảnh hưởng tác động gì đến danh dự và đời sống hàng ngày của họ không ?

Thật ra những người được mọi người cậy nhờ làm mai mối hay lãnh nợ đều là những người rất có đạo đức và uy tín trong cộng đồng; việc vợ chồng cãi nhau cùng đổ lỗi cho người làm mai mối là cứu cánh để cho họ còn có dịp làm lành với nhau, bởi vì “lỗi không phải tại anh, cũng không phải tại em, tại người làm mai mối, nên chúng mình cãi nhau!”, hay “thằng Ba nó gấp đi làm ăn xa nên nó nhờ tau trả nợ cho bây!” để giữ gìn nguyên vẹn tình cảm của người cho vay và người đi vay.

Thanh niên trai tráng mà xung phong gác cu hay cầm chầu cũng đều là những người mưu trí, được cả hội đồng tin yêu và yêu dấu. Nên mặc dầu họ bị quở trách chuyện mạ trúng mạ thất, đánh trống chầu xôm tụ hay không, thì đều được mọi người tha thứ và thông cảm, chẳng ai nỡ để bụng hay oán trách khi nào !
Hóa ra những chuyện ngu đó không ám chỉ ý nghĩa là ngu dốt, mà nó chứa đựng một niềm tin hào hiệp, theo kiểu “ mình vì mọi người ”. Làm mai là để giúp người tìm được niềm hạnh phúc, lãnh nợ là cách tương hỗ vốn liếng làm ăn, gác cu là san sẻ khó khăn vất vả trong sản xuất và cầm chầu là góp vui trong những dịp hội hè. Vì những lẽ đó mà dù biết là ngu nhưng không ai ngại lao vào, nó là chất keo kết dính giữa những cá thể trong hội đồng làng xóm, là một phần văn hóa truyền thống của những người lao vào đi mở mang bờ cõi. Ngày nay, cái văn hóa truyền thống thâm thúy đó đang bị mai một, mai một như chính mình chưa hiểu hết cặn kẽ cả bốn cái ngu !

5/5 - (1 vote)
Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments