Đặc điểm hình thái giới tính loài cà cuống Lethocerus Indicus (Lepeletier Et

Đặc điểm hình thái giới tính loài cà cuống Lethocerus Indicus (Lepeletier Et Serville, 1825) và môi trường sống của chúng ở Việt Nam

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (2.64 MB, 7 trang )

TẠP CHÍ SINH HỌC, 2012, 34(2): 166-172

ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI GIỚI TÍNH LOÀI CÀ CUỐNG LETHOCERUS INDICUS
(LEPELETIER ET SERVILLE, 1825) VÀ MÔI TRƯỜNG SỐNG CỦA CHÚNG Ở
VIỆT NAM
Vũ Quang Mạnh1*, Lê Thị Bích Lam2
(1)
Trường ñại học Sư phạm Hà Nội (HNUE), (*)vqmanh@hnue.edu.vn
(2)
Trường ñại học Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh
TÓM TẮT: Nghiên cứu ñặc ñiểm hình thái giới tính loài cà cuống Lethocerus indicus và môi trường
sống của chúng ở Việt Nam ñược thực hiện trong thời gian 2000-2010. Không ghi nhận có sự sai khác
ñặc biệt về hình thái và màu sắc cơ thể theo giới tính ở cà cuống. Cơ thể cà cuống ñực thường nhỏ hơn cà
cuống cái, tương ứng ñạt kích thước 70,3 ± 0,25 × 26,3 ± 0,3 mm, so với 78,64 ± 0,33 × 28,63 ± 0,06
mm. Bộ phận sinh dục ñực bao gồm phallobase, aedeagus, diverticullum và parameres; bộ phận sinh dục
cái bao gồm gonapophysis, valve và anal cone. Đây là những ñặc ñiểm rõ rệt nhất ñể phân biệt giới tính ở
cà cuống. Tỷ lệ giữa chiều dài và chiều rộng của ñốt bụng cuối là ñặc ñiểm dễ nhận biết nhất góp phần
phân biệt giới tính ở cà cuống; và có giá trị tương ứng ở cá thể ñực và cái là 2,66 và 2,12. Ở Việt Nam,
môi trường sống ngoài tự nhiên hay gặp cà cuống L. indicus, ñược xếp theo thứ tự tương ứng sau: 1.
Ruộng lúa có mực nước < 50 cm, ñã gặp 81% trong tổng số các cá thể cà cuống thu ñược trong nghiên
cứu; 2. Ao và hồ có mực nước > 50 cm, ñã gặp 14%; 3. Sông, suối và kênh nước, ñã gặp 3%; 4. Sinh
cảnh không có nước, ñã gặp 2%.
Từ khóa: Lethocerus indicus, cà cuống, hình thái giới tính, môi trường sống.
MỞ ĐẦU

Cà cuống là loài côn trùng nước thuộc họ
Chân bơi (Belostomatidae), liên họ Bã trầu
(Nepoidae), trong phân bộ Râu kín
(Cryptocerata) của bộ côn trùng Cánh nửa
(Hemiptera) hay Cánh khác (Heteroptera).
Chúng ñược các nhà nghiên cứu ñặc biệt quan

tâm bởi có tập tính bắt mồi, hôn phối và sinh
sản ñộc ñáo [4, 5]. Cà cuống ñược ghi nhận rất
sớm trong văn tịch cổ của ñất Việt [16]. Thành
phần hóa học của tinh dầu cà cuống loài
Lethocerus indicus (Lepeletier et Serville 1825)
ñã ñược Butenandt và Nguyen (1957) phân tích.
Tuy nhiên, hai tác giả này ñã có một nhận xét
chưa thật chính xác, khi cho rằng chỉ cà cuống
ñực mới có tinh dầu [2]. Đặc ñiểm sinh học phát
triển của cà cuống bước ñầu ñã ñược Phạm
Quỳnh Mai và nnk. (2000) [7] nghiên cứu.
Từ những năm 1980-1990, các nghiên cứu
về hình thái phân loại, sinh thái môi trường, tập
tính sinh sản và bắt mồi của cà cuống Việt Nam
ñã ñược Vũ Quang Mạnh thực hiện. Từ ñó cho
ñến nay, cà cuống ñã ñược ñưa vào danh sách
các loài côn trùng quý hiếm, cần ñược bảo vệ
của sách Đỏ Việt Nam (1992) [8]. Đáng báo
ñộng là, cùng với môi trường sống tự nhiên suy
giảm thì quần thể cà cuống ngày càng hiếm gặp
166

hơn ở Việt Nam [10, 12, 2]. Cho ñến ñầu những
năm 1990, các công trình nghiên cứu ñều cho
rằng, ở Việt Nam chỉ có duy nhất một loài cà
cuống Lethocerus indicus (Lepeletier Serville,
1825). Năm 1999, Vũ Quang Mạnh lần ñầu tiên
ñã nêu giả thiết là, hiện tượng ăn thịt lẫn nhau
và khó khăn trong sinh sản nhân tạo ở cà cuống
nuôi, còn có thể là do sự sai khác loài sinh học

của quần thể cà cuống ở Việt Nam [11]. Từ kết
quả nghiên cứu cà cuống thực hiện tại ñại học
Arizona, Hoa Kỳ (2005-2006), Vũ Quang Mạnh
ñã có nhận xét là quần thể cà cuống ở Việt Nam
không chỉ có một loài mà có thể gồm hai hoặc
ba loài khác nhau [13, 14].
Bài báo giới thiệu ñặc ñiểm hình thái giới
tính ở cà cuống loài L. indicus và môi trường
sống của chúng ở Việt Nam.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thời gian, ñịa ñiểm thu và mẫu vật nghiên
cứu
Quần thể cà cuống nghiên cứu ñược thu
trong thời gian 2000-2010, từ 3 miền của Việt
Nam, ñược giới thiệu ở bảng 1.
Đặc ñiểm hình thái phân loại của cà cuống
Các chỉ tiêu số ño về hình thái phân loại của

Vu Quang Manh, Le Thi Bich Lam

cà cuống trưởng thành thực hiện theo PerezGoodwyn (2006) [15].
Phần ñầu gồm hộp sọ, anten, cơ quan miệng
dạng chích hút, mắt dạng thẳng hay lệch. Mắt
ñược gọi là lệch, khi ñường mép trong của hai
mắt tách xa nhau từ một ñiểm và không chạy
song song với nhau; và mắt ñược gọi là song

song, khi các ñường mép trong của hai mắt chạy

song song với nhau. Phần ngực và phụ ngực với
tấm lưng và tấm bụng của các ñốt ngực, gốc
háng, từng ñôi chân, từng ñôi cánh nửa ở ngoài
và cánh màng ở trong. Phần bụng với các ñốt
bụng ở mặt bụng, ống thở, các ñốt cuối. Bộ
phận sinh dục và ñặc ñiểm phân biệt giữa cá thể
ñực và cái trưởng thành.

Bảng 1. Số lượng và ñặc ñiểm mẫu cà cuống nghiên cứu
STT
1
2
3
Tổng

Cá thể ñực
19
27
06
52

Vùng thu mẫu
Miền Bắc
Miền Trung
Miền Nam
Toàn Việt Nam

Xử lý mẫu và tiêu bản nghiên cứu
Xử lý mẫu nghiên cứu, tách và xử lý mẫu bộ
phận sinh dục theo Bachelier (1978) và

Holloway et. al. (1987). Hóa chất thông dụng
ñược sử dụng, gồm cồn 30-50%, KOH 10-20%,
axit axetic 5%, bom Canada và xylen. Phân tích
và xử lý cơ quan sinh dục ñực và cái và một số
cấu tạo khác.
Tách và ngâm bộ phận sinh dục trong dung
dịch KOH 10%, 4-12 giờ, ở nhiệt ñộ bình
thường; hoặc chưng cách thủy 3-5 phút. Khi bộ

A

Cá thể cái
45
31
07
83

Tổng số mẫu
64
58
13
135

phận sinh dục chuyển màu vàng sáng và trong
hơn thì tách ra, rửa sạch và ngâm trong axit
axetic 5%.
Xử lý phân tích tạm thời tiêu bản bộ phận
sinh dục dùng cồn 30-50% và lưu giữ lâu dài
trong cồn 90%. Làm tiêu bản chuẩn và cố ñịnh,
dùng bom Canada.

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Đặc ñiểm hình thái phân loại của cà cuống
trưởng thành (Hình 1-4)

B

C

Hình 1. Cà cuống Lethocerus indicus
A. Cá thể cái; B. Cá thể ñực; C. ấu trùng tuổi V (Vũ Quang Mạnh thu ở tỉnh Trà Vinh, tháng 7 năm 2011).

Phần ñầu: Cà cuống loài L. indicus trưởng
thành có cơ thể dạng elíp dẹp. Đầu hẹp và thuôn
dài, giới hạn bởi hai cạnh bên chạy gần như
song song, giữa hai mắt lớn. Phần sau mắt có
chiều rộng lớn nhất, lớn hơn khoảng cách giữa

hai mắt (gian mắt). Tỷ lệ giửa chiều rộng của
mắt với khoảng cách giữa hai mắt khoảng 4/3.
Mắt có chiều dài lớn hơn chiều rộng, phía cuối
mắt có riềm lông tơ mỏng và phần sau mắt rộng
hơn phần trước (hình 1 và hình 4A).
167

TẠP CHÍ SINH HỌC, 2012, 34(2): 166-172

Anten có ñốt gốc, ñốt trụ và ñốt roi râu. Đốt
roi râu có phần nhánh uốn cong và kéo dài.

Phần kéo dài bằng hoặc dài hơn cả ñốt gốc.
Phần nhánh kéo dài của ñốt trụ dài hơn hoặc
bằng phần ngọn của ñốt roi râu. Nằm ở cuối ñầu
và gập về phía ngực là vòi chích hút. Cơ quan
vòi rất phát triển, ngắn, nhọn và chắc chắn, giúp
con côn trùng có thể cắm ngập vào cơ thể nhiều
loại con mồi khác nhau. Vòi gồm 3 ñốt, ñốt thứ
II rất dài, chiều dài ñốt thứ nhất xấp xỉ 1/2 chiều
dài của ñốt thứ 2, còn ñốt thứ 3 ngắn (hình 1 và
hình 4B).
Phần thân: Đốt ngực I rất phát triển, có
dạng hình thang cân, ñáy trước hơi tù còn ñáy
sau hơi lượn sóng. Scutellum có dạng tam giác
cân, hơi gồ lên ở phần giữa, với bề mặt ngoài
nhẵn, ñược bao phủ bằng các hoa văn vàng
nhạt, tạo thành ñường chạy dọc tách biệt. Cà
cuống có ñôi cánh ngoài kiểu cánh nửa, với nửa
phần gốc cứng và nửa phần ñỉnh dạng màng.
Hai ñôi cánh bắt nguồn từ ñốt ngực II và III, có
nhiều lông tơ nhỏ, mềm và trắng xám. Đôi cánh
nửa ngoài của cà cuống mang hệ gân ñơn giản,
chạy dọc theo chiều dài cánh và của cơ thể. Sải
cánh của cà cuống ñực trưởng thành dài trung
bình 57,5 mm. Phần màng của ñôi cánh ngoài
chiếm khoảng 1/6 chiều dài cánh (hình 1 và
hình 4D).
Phần bụng gồm 6 ñốt và thuôn nhỏ dần về
phía cuối cơ thể. Mặt lưng của các ñốt bụng là
lớp lông tơ mềm mịn, màu vàng sáng. Các tấm
bụng có màu nâu sẫm, ñược kitin hóa tạo nên

các tấm cứng. Giữa các tấm bụng có các gờ
ngăn cách, viền theo các gờ là các riềm lông
vàng mảnh. Các tấm bụng hơi gồ lên tạo thành
gờ nổi cao chạy dọc cơ thể, gờ này giúp cho
phần bụng có thể căng phồng lên hay xẹp xuống
khi hô hấp. Dọc hai bên gờ là hai dải lõm, chạy
từ ñốt bụng III ñến hết chiều dài bụng. Lauck &
Menke (1961) ñã mô tả các tấm bụng hơi nổi
lên, với ñỉnh dạng hình chữ “V” chia làm hai
nhánh ngắn [6].
Đốt bụng cuối hẹp và dẹp, phía sau thuôn
dài và vuốt nhọn. Cơ quan ống hô hấp nhỏ và
dài, chìa ra từ ñốt bụng cuối. Nó có phần gốc
nằm sâu trong cơ thể, và phần ñỉnh chia làm hai
nhánh, có thể thụt sâu vào trong hay kéo dài ra
ngoài bề mặt cơ thể (bảng 2). Bằng cách này cà
cuống tuy sống dưới nước, nhưng là loài hô hấp
168

nhờ không khí tự do. Chúng rất nhạy cảm với
sự thiếu hụt khí hô hấp.
Chân: Các ñôi chân có nhiều lông tập trung
thành viền ở hai rìa bên của ñốt ống. Chân trước
(I) mang ñốt ñùi lớn và khỏe. Đốt ống chân và
bàn chân trước nhỏ và dẹp. Đốt bàn chân trước
chỉ có một vuốt nhọn và rất khỏe. Chân giữa và
sau có hai vuốt. Trên bề mặt chân trước hoa văn
tập trung thành một dải liên tục ở giữa kéo dài
ñến tận ñốt ống. Chân giữa (II) có chiều dài hơn
ñôi chân I, có cấu tạo dẹp và mảnh. Đốt ñùi kém

phát triển, mặt bụng của ñốt ñùi có nhiều lông
vàng và mịn. Đốt ống dài và dẹp, ñốt bàn phát
triển và kéo dài hơn ở ñôi chân thứ nhất. Tận
cùng là 2 vuốt nhọn, cứng và sắc. Chân sau (III)
ñóng vai trò quan trọng trong hoạt ñộng bơi lội.
Đốt ñùi, ñốt ống kéo dài và dẹp. Phần cuối ñốt
ống nở rộng ra hình mái chèo. Mép ngoài của
ñốt ống cong, chỗ nhô ra của ñốt ống sau có thể
nhọn và thô. Các ñốt bàn dẹp và nở rộng với hai
vuốt sắc ở tận cùng. Chân giữa và chân sau có
hai bề mặt với các hoa văn tạo thành 3 sọc song
song (hình 1 và hình 4E). Tuy nhiên, màu sắc
và kích cỡ các hoa văn này khác nhau ở mỗi cá
thể và thường thay ñổi theo môi trường sống.
Nhìn chung, cà cuống có các ñôi chân cấu
tạo rất ñặc trưng, phát triển thích nghi ñể ñáp
ứng ñồng thời hai chức năng chính, là bơi lội
chủ ñộng và săn mồi tích cực. Chúng là nhóm
ăn thịt phàm ăn và săn mồi hung bạo. Chúng có
thể chích ñến chết liên tiếp 3-5 con mồi khác
nhau. Vì thế có thể ứng dụng tập tính săn mồi
của cà cuống ñể tiêu diệt một số ñộng vật ở
nước gây hại [1, 13].
Khác biệt hình thái giới tính ở cà cuống
trưởng thành
Bộ phận sinh dục ñực: Bộ phận sinh dục ñực
bao gồm một túi gốc (phallobase) ñược bao bọc
bởi màng mỏng. Hai bên phallobase có một ñôi
gai bên paramere tách biệt, có phần ñỉnh là móc
nhọn cong vào trong. Từ phallobase chìa ra cơ

quan giao phối ñực, cấu trúc dạng ống thuôn dài,
với phần ñỉnh hơi cong xuống. Nó gồm tấm lưng
ngắn và nhạt màu là aedeagus và tấm bụng nhô
dài và sẫm màu hơn là diverticullum. Cà cuống
loài L. indicus có bộ phận sinh dục kích thước
khoảng 5,2 mm; paramere dài bằng 2/3 chiều dài
của bộ phận sinh dục (hình 2, hình 3C, 3D).

Vu Quang Manh, Le Thi Bich Lam

Con cái

Con ñực

Hình 2. Đốt bụng cuối ở cá thể ñực và cái trưởng thành.
B

A

Đốt roi râu

Đốt trụ

Đốt gốc
hố râu
C

D

Diverticullum
Aedeagus
Anal cone
Diverticullum

Paramere

Hình 3. Đặc ñiểm hình thái của cà cuống trưởng thành và cơ quan sinh dục ñực
A. Anten của con trưởng thành; B. Vị trí râu; C. Cơ quan sinh dục ñực nhìn mặt bụng;
D. Cơ quan sinh dục ñực nhìn nghiêng.

Bộ phận sinh dục cái: Bộ phận sinh dục cái
gồm máng sinh dục cái (gonapophysis) có chức
năng giao phối và ñẻ trứng và ñôi khi còn thêm
chức năng chích ñốt. Gonapophysis có cấu trúc
kép, là ñôi ống nhỏ, thuôn dài và mảnh mai,
cong gập vào trong, bao lấy tấm van mở (valve)
hình tam giác cân. Valve là cấu trúc ñược biến
ñổi từ ñốt bụng VIII, bị tách ñôi bởi khe mở
hẹp. Phần tiếp nối của valve là ñỉnh cuối của ñốt
bụng, gọi là chóp nón hậu môn (anal cone)
(hình 2, hình 4C).

Đặc ñiểm hình thái phân biệt giới tính ñực và
cái
Không ghi nhận thấy có sự sai khác ñáng kể
về hình thái phân loại theo tỷ lệ cấu trúc các
phần hay màu sắc của cơ thể giữa cà cuống ñực
và cái trưởng thành. Về kích thước cơ thể, cà
cuống ñực thường nhỏ hơn cá thể cái, tương

ứng ñạt 70,3 ± 0,25 × 26,3 ± 0,3 mm, so với
78,64 ± 0,33 × 28,63 ± 0,06 mm (bảng 2). Như
vậy kích thước của con cái lớn hơn hẳn so với
con ñực.
169

TẠP CHÍ SINH HỌC, 2012, 34(2): 166-172

Bảng 2. Đặc ñiểm phân biệt tính ñực cái của Lethocerus indicus
Đặc ñiểm
Giới tính
Con ñực
Con cái

Dài ñốt bụng cuối
D
10,01 ± 0,07 mm
10,25 ± 0,05 mm

A

Rộng ñốt bụng cuối
R
3,76 ± 0,05 mm
4,84 ± 0,05 mm

B

Tỉ lệ dài/rộng

D/R
2,66
2,12

C
Anal cone

Gốc môi

Gian mắt
Gonapophysis

Mắt
Phalobase

D

E
Phần cánh màng

Hình 4. Đặc ñiểm hình thái của cà cuống trưởng thành và cơ quan sinh dục cái
A. Hình thái ñầu; B. Đốt vòi hút; C. Cơ quan sinh dục cái; D. Kích thước phần màng cánh ngoài; E. Đốt ống.

Hình thái ñốt bụng cuối, cùng tấm bụng và
tấm lưng là ñặc ñiểm giới tính quan trọng, ñể
phân biệt cà cuống ñực và cái. Phần ñỉnh của
tấm bụng cuối của cá thể ñực có hình dạng
thuôn nhọn, với chóp ñỉnh hơi lồi; so với tấm
bụng của cá thể cái bè rộng hơn và hơi lõm ở
phần ñỉnh. Số liệu phân tích cho thấy, tỷ lệ giữa

chiều dài và chiều rộng của ñốt bụng cuối (D/R)
là chỉ số quan trong ñể phân biệt giữa cá thể ñực
với cá thể cái, ñạt tương ứng là 2,66 và 2,12 ở
quần thể ñực và cái trưởng thành (bảng 2 và
hình 2).
Đặc ñiểm môi trường sống của loài cà cuống
Cà cuống là loài côn trùng sống ở nước,
nhưng không hiếm khi gặp ở môi trường cạn.
Đến mùa sinh trưởng con trưởng thành thường
bay ñến ánh sáng, ghép ñôi và sinh sản. Bằng
phương thức này chúng có thể di cư và thay ñổi
môi trường sống. Mùa ñông lạnh giá chúng có
170

thể ẩn mình trong các chùm rễ cây thủy sinh
hay cả dưới lớp ñáy bùn ñể trú ñông [7, 9, 10].
Kết quả ñiều tra cho thấy, các sinh cảnh sống
của loài cà cuống L. indicus ở Việt Nam theo
thứ tự giảm dần như sau: 1. Ruộng lúa nước hay
hệ sinh thái thủy vực có cây thủy sinh mọc lúp
xúp với mực nước sâu dưới 50 cm, gặp khoảng
81% tổng số cá thể nghiên cứu; 2. Ao và hồ
nước lặng, mực nước sâu trên 50 cm, 14%;
3. Sông, suối và kênh, dòng nước chảy, 3,0%;
4. Gặp ở sinh cảnh cạn không có nước, 2,0%.
Như vậy, cà cuống ưa thích những thủy vực
nông dưới 50 cm và sạch, dòng chảy chậm, với
các loài thực vật thủy sinh mọc lúp xúp có hệ rễ
mọc dày, ñảm bảo nhiệt ñộ ổn ñịnh và thích
hợp. Những sinh cảnh này thường ñảm bảo

nguồn thức ăn ñộng vật ña dạng cho chúng, bao
gồm nòng nọc và ếch nhái, cá con, thân mềm và
một số loài côn trùng nước khác. Không hiếm
trường hợp, tác giả thứ nhất của bái báo này ñã

Vu Quang Manh, Le Thi Bich Lam

trực tiếp thu ñược cà cuống sống nằm trong khe
hay hang ñất ẩm, ở vùng Đan Phượng, Hà Nội
(2007-2008) và ở vùng ngoại vi thành phố Trà
Vinh, tỉnh Trà Vinh (2011).
KẾT LUẬN

Không ghi nhận có sai khác ñặc biệt về hình
thái hay màu sắc giữa cơ thể cà cuống ñực và
cái loài L. indicus. Cà cuống ñực nhỏ hơn cá thể
cái, tương ứng ñạt 70,3 ± 0,25 × 26,3 ± 0,3 mm
so với 78,64 ± 0,33 × 28,63 ± 0,06 mm.
Hình thái cấu tạo của bộ phận sinh dục ñực
của cà cuống gồm phallobase, aedeagus,
diverticullum và parameres và bộ phận sinh dục
cái gồm gonapophysis, valve và anal cone, ñã
ñược mô tả. Đây là những ñặc ñiểm rõ rệt nhất
ñể phân biệt cà cuống ñực và cái. Tỷ lệ giữa
chiều dài và chiều rộng của ñốt bụng cuối là ñặc
ñiểm dễ nhận biết nhất góp phần phân biệt giới
tính ở cà cuống; và nó có giá trị tương ứng là
2,66 và 2,12 ở cá thể ñực và cái.
Ở Việt Nam, môi trường sống ngoài tự

nhiên hay gặp cà cuống L. indicus, ñược xếp
theo thứ tự tương ứng sau: 1. Ruộng lúa có mực
nước < 50 cm, ñã gặp 81% trong tổng số các cá
thể cà cuống thu ñược trong nghiên cứu; 2. Ao
và hồ có mực nước > 50 cm, ñã gặp 14%;
3. Sông, suối và kênh nước, ñã gặp 3%; 4. Sinh
cảnh cạn không có nước, ñã gặp 2%.
Lời cảm ơn: Nghiên cứu ñược hỗ trợ một phần
của Đề tài NAFOSTED No. 106.15.13.09.
TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bali H. S., Singh S., Sharma S., 1984.
Studies on the biological control of two
common vector snails of Punjab by
predatory insects. J. Bombay Nat. His. Soc.,
8: 216-219.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

Physiologische Chemie, 308(5-6): 277-283.

Distant W. L., 1906. The fauna of Bristish
India including Ceylon and Burma.
Rhyndeota
Vol.
III,
HeteropteraHomoptera: 17-39.
Hebsgaard M. B., Andersen N. M. and
Damgaard J., 2004. Phylogeny of the true
water bugs (Nepomorpha: Hemiptera Heteroptera) based 16S and 28S rDNA and
morphology. Systematic Entomology, 29:
488-508.
Lauck D. R. & Menke A. S., 1961. The
Higher Classification of the Belostomatidae
(Hemiptera). Ann. Entomological Soc.
Amer., 54: 644-657.
Phạm Quỳnh Mai, Lê Xuân Huệ, Phạm
Đình Sắc, 2000. Một số ñặc ñiểm sinh sản
và phát triển của cà cuống Lethocerus
indicus Lepeletier et Seville, 1775. Tạp chí
Sinh học, 22(4): 62-66.
Vũ Quang Mạnh, 1992. Con cà cuống
Lethocerus indicus (Lep. et Ser., 1775).
Sách ñỏ Việt Nam I. Phần ñộng vật. Nxb.
Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội: 386-387
Vũ Quang Mạnh, 1993. Bước ñầu khảo sát
một số ñặc ñiểm hình thái và sinh học của
con cà cuống (Lethocerus indicus). Thông
báo khoa học. Trường ñại học Sư phạm Hà
Nội, 2: 44-48.

10. Vũ Quang Mạnh, 1997. Con cà cuống ở các
hệ sinh thái tự nhiên và nhân tác của Vịêt
Nam. Tạp chí Lâm nghiệp, 9: 30-32.
11. Vũ Quang Mạnh (chủ biên), 1999. Tập tính
ñộng vật và ứng dụng trong gây nuôi cà
cuống và bọ cạp. Nxb. Nông nghiệp, Hà
Nội, trang 53-56.

2. Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Khoa học
và Công nghệ Việt Nam, 2007. Sách Đỏ
Việt Nam. Phần I – Động vật. Nxb. Khoa
học tự nhiên và Công nghệ, Hà Nội: 453454.

12. Vũ Quang Mạnh, 2000. Đặc ñiểm hình thái
và cấu tạo của cà cuống Lethocerus indicus
(Lepeterier et Serville, 1775) ở Việt Nam.
Những vấn ñề nghiên cứu cơ bản trong sinh
học. Nxb. Đại học quốc gia Hà Nội: 414418.

3. Butenandt A., Nguyen Dang Tam, 1957.
Uber eines geschlechsspezifischen Duftstoff
Belostoma indica Vitalis (Lethocerus
indicus Lep.). Hoppe-Seyler’ Zéitchrift fur

13. Vu Quang Manh, 2006a. Studies on
molecular genetic in analyses of species
diversity and phylogenesis of insects and on
conservation of the giant water bugs
171

TẠP CHÍ SINH HỌC, 2012, 34(2): 166-172

Lethocerus spp. (Belostomatidae). The
University of Arizona Tucson, USA,
College of Agriculture & Life Science:
Department of Entomology, 1-94 pp.

Lauck
&
Menke
(Heteroptera:
Belostomatidae). Stuttgarter Beiträge zur
Naturkunde, Serie A (Biologie), 695: 171+74 Abb.

14. Vu Quang Manh, 2006b. On the DNA
extraction from the giant water bugs
Lethocerus
sp.
(Belostomatidae:
Lethocerinae) for molecular genetic
analysis. Tạp chí Khoa học, Trường ñại học
Sư phạm Hà Nội, 4: 159-166.

16. Nguyen Cong Tieu, 1928. Notes sur les
insectes comestibles au Tokin. Bull. Econ.
de L’Indochine, 31e Nouv. Ser, 198: 735744.

15. Perez-Goodwyn P. J., 2006. Taxonomic
revision of the subfamily Lethocerinae

17. Smith R. J., 1997. In: Choe J. & B. Crespi
(Eds) Social Behavior in insects and
Arachnids, Cambridge University Press.
UK, pp. 116-149.

MORPHOLOGICAL SEXUAL CHARACTERISTICS OF THE GIANT WATER
BUG LETHOCERUS INDICUS (LEPELETIER ET SERVILLE, 1825) AND THEIR
HABITATS IN VIETNAM
Vu Quang Manh1, Le Thi Bich Lam2
(1)
Hanoi National University of Education (HNUE)
(2)
Ha Tinh University
SUMMARY
Studies on morphological sexual systematical characteristics of the giant water bug L. indicus and their
habitats were carried out throughout Vietnam, in the period of 2000-2010.
It is not recorded a special sexual difference in morphological characteristics and color of the giant water
bug. The male’s body measurements are smaller than those of the female, 70.3 ± 0.25 × 26.3 ± 0.3 mm and
78.64 ± 0.33 × 28.63 ± 0.06 mm, respectively. The male genital capsule, i.e. phallobase, aedeagus,
diverticullum and parameres, as well as the female genital capsule, i.e. gonapophysis, valve and anal cone, of
the giant water bug were described. These are the most cleared characteristics in identification the male and
the female. The proportion between a length and width of the last abdomen segment of the bug is an
important mark in recognizing a male and female; and it was indicated 2.66 and 2.12, respectively.
In Vietnam, the habitats of the giant water bug L. indicus are ranged to the following order: 1. Water rice
fields with water level < 50 cm with 81% of the total specimens obtained; 2. Ponds and lakes with water level
> 50 cm, 14%; 3. Rivers and streams, 3%; and 4. Habitats out of water, 2%.
Keywords: Lethocerus indicus, habitat, sexual characteristics.

Ngày nhận bài: 15-9-2011

172

tâm bởi có tập tính bắt mồi, hôn phối và sinhsản ñộc ñáo [ 4, 5 ]. Cà cuống ñược ghi nhận rấtsớm trong văn tịch cổ của ñất Việt [ 16 ]. Thànhphần hóa học của tinh dầu cà cuống loàiLethocerus indicus ( Lepeletier et Serville 1825 ) ñã ñược Butenandt và Nguyen ( 1957 ) nghiên cứu và phân tích. Tuy nhiên, hai tác giả này ñã có một nhận xétchưa thật đúng mực, khi cho rằng chỉ cà cuốngñực mới có tinh dầu [ 2 ]. Đặc ñiểm sinh học pháttriển của cà cuống bước ñầu ñã ñược PhạmQuỳnh Mai và nnk. ( 2000 ) [ 7 ] nghiên cứu và điều tra. Từ những năm 1980 – 1990, những nghiên cứuvề hình thái phân loại, sinh thái xanh môi trường tự nhiên, tậptính sinh sản và bắt mồi của cà cuống Việt Namñã ñược Vũ Quang Mạnh thực thi. Từ ñó choñến nay, cà cuống ñã ñược ñưa vào danh sáchcác loài côn trùng nhỏ quý và hiếm, cần ñược bảo vệcủa sách Đỏ Nước Ta ( 1992 ) [ 8 ]. Đáng báoñộng là, cùng với môi trường tự nhiên sống tự nhiên suygiảm thì quần thể cà cuống ngày càng hiếm gặp166hơn ở Nước Ta [ 10, 12, 2 ]. Cho ñến ñầu nhữngnăm 1990, những khu công trình điều tra và nghiên cứu ñều chorằng, ở Nước Ta chỉ có duy nhất một loài càcuống Lethocerus indicus ( Lepeletier Serville, 1825 ). Năm 1999, Vũ Quang Mạnh lần ñầu tiênñã nêu giả thiết là, hiện tượng kỳ lạ ăn thịt lẫn nhauvà khó khăn vất vả trong sinh sản tự tạo ở cà cuốngnuôi, còn hoàn toàn có thể là do sự sai khác loài sinh họccủa quần thể cà cuống ở Nước Ta [ 11 ]. Từ kếtquả điều tra và nghiên cứu cà cuống triển khai tại ñại họcArizona, Hoa Kỳ ( 2005 – 2006 ), Vũ Quang Mạnhñã có nhận xét là quần thể cà cuống ở Việt Namkhông chỉ có một loài mà hoàn toàn có thể gồm hai hoặcba loài khác nhau [ 13, 14 ]. Bài báo trình làng ñặc ñiểm hình thái giớitính ở cà cuống loài L. indicus và môi trườngsống của chúng ở Nước Ta. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨUThời gian, ñịa ñiểm thu và vật mẫu nghiêncứuQuần thể cà cuống điều tra và nghiên cứu ñược thutrong thời hạn 2000 – 2010, từ 3 miền của ViệtNam, ñược trình làng ở bảng 1. Đặc ñiểm hình thái phân loại của cà cuốngCác chỉ tiêu số ño về hình thái phân loại củaVu Quang Manh, Le Thi Bich Lamcà cuống trưởng thành thực thi theo PerezGoodwyn ( 2006 ) [ 15 ]. Phần ñầu gồm hộp sọ, anten, cơ quan miệngdạng chích hút, mắt dạng thẳng hay lệch. Mắtñược gọi là lệch, khi ñường mép trong của haimắt tách xa nhau từ một ñiểm và không chạysong tuy nhiên với nhau ; và mắt ñược gọi là songsong, khi những ñường mép trong của hai mắt chạysong tuy nhiên với nhau. Phần ngực và phụ ngực vớitấm sống lưng và tấm bụng của những ñốt ngực, gốcháng, từng ñôi chân, từng ñôi cánh nửa ở ngoàivà cánh màng ở trong. Phần bụng với những ñốtbụng ở mặt bụng, ống thở, những ñốt cuối. Bộphận sinh dục và ñặc ñiểm phân biệt giữa cá thểñực và cái trưởng thành. Bảng 1. Số lượng và ñặc ñiểm mẫu cà cuống nghiên cứuSTTTổngCá thể ñực19270652Vùng thu mẫuMiền BắcMiền TrungMiền NamToàn Việt NamXử lý mẫu và tiêu bản nghiên cứuXử lý mẫu điều tra và nghiên cứu, tách và giải quyết và xử lý mẫu bộphận sinh dục theo Bachelier ( 1978 ) vàHolloway et. al. ( 1987 ). Hóa chất thông dụngñược sử dụng, gồm cồn 30-50 %, KOH 10-20 %, axit axetic 5 %, bom Canada và xylen. Phân tíchvà giải quyết và xử lý cơ quan sinh dục ñực và cái và một sốcấu tạo khác. Tách và ngâm bộ phận sinh dục trong dungdịch KOH 10 %, 4-12 giờ, ở nhiệt ñộ bìnhthường ; hoặc chưng cách thủy 3-5 phút. Khi bộCá thể cái45310783Tổng số mẫu645813135phận sinh dục chuyển màu vàng sáng và tronghơn thì tách ra, rửa sạch và ngâm trong axitaxetic 5 %. Xử lý nghiên cứu và phân tích trong thời điểm tạm thời tiêu bản bộ phậnsinh dục dùng cồn 30-50 % và lưu giữ lâu dàitrong cồn 90 %. Làm tiêu bản chuẩn và cố ñịnh, dùng bom Canada. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬNĐặc ñiểm hình thái phân loại của cà cuốngtrưởng thành ( Hình 1-4 ) Hình 1. Cà cuống Lethocerus indicusA. Cá thể cái ; B. Cá thể ñực ; C. ấu trùng tuổi V ( Vũ Quang Mạnh thu ở tỉnh Trà Vinh, tháng 7 năm 2011 ). Phần ñầu : Cà cuống loài L. indicus trưởngthành có khung hình dạng elíp dẹp. Đầu hẹp và thuôndài, số lượng giới hạn bởi hai cạnh bên chạy gần nhưsong tuy nhiên, giữa hai mắt lớn. Phần sau mắt cóchiều to lớn nhất, lớn hơn khoảng cách giữahai mắt ( gian mắt ). Tỷ lệ giửa chiều rộng củamắt với khoảng cách giữa hai mắt khoảng chừng 4/3. Mắt có chiều dài lớn hơn chiều rộng, phía cuốimắt có riềm lông tơ mỏng dính và phần sau mắt rộnghơn phần trước ( hình 1 và hình 4A ). 167T ẠP CHÍ SINH HỌC, 2012, 34 ( 2 ) : 166 – 172A nten có ñốt gốc, ñốt trụ và ñốt roi râu. Đốtroi râu có phần nhánh uốn cong và lê dài. Phần lê dài bằng hoặc dài hơn cả ñốt gốc. Phần nhánh lê dài của ñốt trụ dài hơn hoặcbằng phần ngọn của ñốt roi râu. Nằm ở cuối ñầuvà gập về phía ngực là vòi chích hút. Cơ quanvòi rất tăng trưởng, ngắn, nhọn và chắc như đinh, giúpcon côn trùng nhỏ hoàn toàn có thể cắm ngập vào khung hình nhiềuloại con mồi khác nhau. Vòi gồm 3 ñốt, ñốt thứII rất dài, chiều dài ñốt thứ nhất giao động 50% chiềudài của ñốt thứ 2, còn ñốt thứ 3 ngắn ( hình 1 vàhình 4B ). Phần thân : Đốt ngực I rất tăng trưởng, códạng hình thang cân, ñáy trước hơi tù còn ñáysau hơi lượn sóng. Scutellum có dạng tam giáccân, hơi gồ lên ở phần giữa, với mặt phẳng ngoàinhẵn, ñược bao trùm bằng những hoa văn vàngnhạt, tạo thành ñường chạy dọc tách biệt. Càcuống có ñôi cánh ngoài kiểu cánh nửa, với nửaphần gốc cứng và nửa phần ñỉnh dạng màng. Hai ñôi cánh bắt nguồn từ ñốt ngực II và III, cónhiều lông tơ nhỏ, mềm và trắng xám. Đôi cánhnửa ngoài của cà cuống mang hệ gân ñơn giản, chạy dọc theo chiều dài cánh và của khung hình. Sảicánh của cà cuống ñực trưởng thành dài trungbình 57,5 mm. Phần màng của ñôi cánh ngoàichiếm khoảng chừng 1/6 chiều dài cánh ( hình 1 vàhình 4D ). Phần bụng gồm 6 ñốt và thuôn nhỏ dần vềphía cuối khung hình. Mặt sống lưng của những ñốt bụng làlớp lông tơ mềm mịn, màu vàng sáng. Các tấmbụng có màu nâu sẫm, ñược kitin hóa tạo nêncác tấm cứng. Giữa những tấm bụng có những gờngăn cách, viền theo những gờ là những riềm lôngvàng mảnh. Các tấm bụng hơi gồ lên tạo thànhgờ nổi cao chạy dọc khung hình, gờ này giúp chophần bụng hoàn toàn có thể căng phồng lên hay xẹp xuốngkhi hô hấp. Dọc hai bên gờ là hai dải lõm, chạytừ ñốt bụng III ñến hết chiều dài bụng. Lauck và Menke ( 1961 ) ñã diễn đạt những tấm bụng hơi nổilên, với ñỉnh dạng hình chữ “ V ” chia làm hainhánh ngắn [ 6 ]. Đốt bụng cuối hẹp và dẹp, phía sau thuôndài và vuốt nhọn. Cơ quan ống hô hấp nhỏ vàdài, chìa ra từ ñốt bụng cuối. Nó có phần gốcnằm sâu trong khung hình, và phần ñỉnh chia làm hainhánh, hoàn toàn có thể thụt sâu vào trong hay lê dài rangoài mặt phẳng khung hình ( bảng 2 ). Bằng cách này càcuống tuy sống dưới nước, nhưng là loài hô hấp168nhờ không khí tự do. Chúng rất nhạy cảm vớisự thiếu vắng khí hô hấp. Chân : Các ñôi chân có nhiều lông tập trungthành viền ở hai rìa bên của ñốt ống. Chân trước ( I ) mang ñốt ñùi lớn và khỏe. Đốt ống chân vàbàn chân trước nhỏ và dẹp. Đốt bàn chân trướcchỉ có một vuốt nhọn và rất khỏe. Chân giữa vàsau có hai vuốt. Trên mặt phẳng chân trước hoa văntập trung thành với chủ một dải liên tục ở giữa kéo dàiñến tận ñốt ống. Chân giữa ( II ) có chiều dài hơnñôi chân I, có cấu trúc dẹp và mảnh. Đốt ñùi kémphát triển, mặt bụng của ñốt ñùi có nhiều lôngvàng và mịn. Đốt ống dài và dẹp, ñốt bàn pháttriển và lê dài hơn ở ñôi chân thứ nhất. Tậncùng là 2 vuốt nhọn, cứng và sắc. Chân sau ( III ) ñóng vai trò quan trọng trong hoạt ñộng lượn lờ bơi lội. Đốt ñùi, ñốt ống lê dài và dẹp. Phần cuối ñốtống nở rộng ra hình mái chèo. Mép ngoài củañốt ống cong, chỗ nhô ra của ñốt ống sau có thểnhọn và thô. Các ñốt bàn dẹp và nở rộng với haivuốt sắc ở tận cùng. Chân giữa và chân sau cóhai mặt phẳng với những hoa văn tạo thành 3 sọc songsong ( hình 1 và hình 4E ). Tuy nhiên, màu sắcvà kích cỡ những hoa văn này khác nhau ở mỗi cáthể và thường thay ñổi theo thiên nhiên và môi trường sống. Nhìn chung, cà cuống có những ñôi chân cấutạo rất ñặc trưng, tăng trưởng thích nghi ñể ñápứng ñồng thời hai tính năng chính, là bơi lộichủ ñộng và săn mồi tích cực. Chúng là nhómăn thịt phàm ăn và săn mồi hung bạo. Chúng cóthể chích ñến chết liên tục 3-5 con mồi khácnhau. Vì thế hoàn toàn có thể ứng dụng tập tính săn mồicủa cà cuống ñể hủy hoại một số ít ñộng vật ởnước gây hại [ 1, 13 ]. Khác biệt hình thái giới tính ở cà cuốngtrưởng thànhBộ phận sinh dục ñực : Bộ phận sinh dục ñựcbao gồm một túi gốc ( phallobase ) ñược bao bọcbởi màng mỏng dính. Hai bên phallobase có một ñôigai bên paramere tách biệt, có phần ñỉnh là mócnhọn cong vào trong. Từ phallobase chìa ra cơquan giao phối ñực, cấu trúc dạng ống thuôn dài, với phần ñỉnh hơi cong xuống. Nó gồm tấm lưngngắn và nhạt màu là aedeagus và tấm bụng nhôdài và sẫm màu hơn là diverticullum. Cà cuốngloài L. indicus có bộ phận sinh dục kích thướckhoảng 5,2 mm ; paramere dài bằng 2/3 chiều dàicủa bộ phận sinh dục ( hình 2, hình 3C, 3D ). Vu Quang Manh, Le Thi Bich LamCon cáiCon ñựcHình 2. Đốt bụng cuối ở thành viên ñực và cái trưởng thành. Đốt roi râuĐốt trụĐốt gốchố râuDiverticullumAedeagusAnal coneDiverticullumParamereHình 3. Đặc ñiểm hình thái của cà cuống trưởng thành và cơ quan sinh dục ñựcA. Anten của con trưởng thành ; B. Vị trí râu ; C. Cơ quan sinh dục ñực nhìn mặt bụng ; D. Cơ quan sinh dục ñực nhìn nghiêng. Bộ phận sinh dục cái : Bộ phận sinh dục cáigồm máng sinh dục cái ( gonapophysis ) có chứcnăng giao phối và ñẻ trứng và ñôi khi còn thêmchức năng chích ñốt. Gonapophysis có cấu trúckép, là ñôi ống nhỏ, thuôn dài và mảnh mai, cong gập vào trong, bao lấy tấm van mở ( valve ) hình tam giác cân. Valve là cấu trúc ñược biếnñổi từ ñốt bụng VIII, bị tách ñôi bởi khe mởhẹp. Phần tiếp nối của valve là ñỉnh cuối của ñốtbụng, gọi là chóp nón hậu môn ( anal cone ) ( hình 2, hình 4C ). Đặc ñiểm hình thái phân biệt giới tính ñực vàcáiKhông ghi nhận thấy có sự sai khác ñáng kểvề hình thái phân loại theo tỷ suất cấu trúc cácphần hay sắc tố của khung hình giữa cà cuống ñựcvà cái trưởng thành. Về kích cỡ khung hình, càcuống ñực thường nhỏ hơn thành viên cái, tươngứng ñạt 70,3 ± 0,25 × 26,3 ± 0,3 mm, so với78, 64 ± 0,33 × 28,63 ± 0,06 mm ( bảng 2 ). Nhưvậy kích cỡ của con cháu lớn hơn hẳn so vớicon ñực. 169T ẠP CHÍ SINH HỌC, 2012, 34 ( 2 ) : 166 – 172B ảng 2. Đặc ñiểm phân biệt tính ñực cái của Lethocerus indicusĐặc ñiểmGiới tínhCon ñựcCon cáiDài ñốt bụng cuối10, 01 ± 0,07 mm10, 25 ± 0,05 mmRộng ñốt bụng cuối3, 76 ± 0,05 mm4, 84 ± 0,05 mmTỉ lệ dài / rộngD / R2, 662,12 Anal coneGốc môiGian mắtGonapophysisMắtPhalobasePhần cánh màngHình 4. Đặc ñiểm hình thái của cà cuống trưởng thành và cơ quan sinh dục cáiA. Hình thái ñầu ; B. Đốt vòi hút ; C. Cơ quan sinh dục cái ; D. Kích thước phần màng cánh ngoài ; E. Đốt ống. Hình thái ñốt bụng cuối, cùng tấm bụng vàtấm sống lưng là ñặc ñiểm giới tính quan trọng, ñểphân biệt cà cuống ñực và cái. Phần ñỉnh củatấm bụng cuối của thành viên ñực có hình dạngthuôn nhọn, với chóp ñỉnh hơi lồi ; so với tấmbụng của thành viên cái bè rộng hơn và hơi lõm ởphần ñỉnh. Số liệu nghiên cứu và phân tích cho thấy, tỷ suất giữachiều dài và chiều rộng của ñốt bụng cuối ( D / R ) là chỉ số quan trong ñể phân biệt giữa thành viên ñựcvới thành viên cái, ñạt tương ứng là 2,66 và 2,12 ởquần thể ñực và cái trưởng thành ( bảng 2 vàhình 2 ). Đặc ñiểm môi trường tự nhiên sống của loài cà cuốngCà cuống là loài côn trùng nhỏ sống ở nước, nhưng không hiếm khi gặp ở thiên nhiên và môi trường cạn. Đến mùa sinh trưởng con trưởng thành thườngbay ñến ánh sáng, ghép ñôi và sinh sản. Bằngphương thức này chúng hoàn toàn có thể di cư và thay ñổimôi trường sống. Mùa ñông lạnh ngắt chúng có170thể ẩn mình trong những chùm rễ cây thủy sinhhay cả dưới lớp ñáy bùn ñể trú ñông [ 7, 9, 10 ]. Kết quả ñiều tra cho thấy, những sinh cảnh sốngcủa loài cà cuống L. indicus ở Nước Ta theothứ tự giảm dần như sau : 1. Ruộng lúa nước hayhệ sinh thái xanh thủy vực có cây thủy sinh mọc lúpxúp với mực nước sâu dưới 50 cm, gặp khoảng81 % tổng số thành viên điều tra và nghiên cứu ; 2. Ao và hồnước lặng, mực nước sâu trên 50 cm, 14 % ; 3. Sông, suối và kênh, dòng nước chảy, 3,0 % ; 4. Gặp ở sinh cảnh cạn không có nước, 2,0 %. Như vậy, cà cuống ưa thích những thủy vựcnông dưới 50 cm và sạch, dòng chảy chậm, vớicác loài thực vật thủy sinh mọc lúp xúp có hệ rễmọc dày, ñảm bảo nhiệt ñộ ổn ñịnh và thíchhợp. Những sinh cảnh này thường ñảm bảonguồn thức ăn ñộng vật ña dạng cho chúng, baogồm nòng nọc và ếch nhái, cá con, thân mềm vàmột số loài côn trùng nhỏ nước khác. Không hiếmtrường hợp, tác giả thứ nhất của bái báo này ñãVu Quang Manh, Le Thi Bich Lamtrực tiếp thu ñược cà cuống sống nằm trong khehay hang ñất ẩm, ở vùng Đan Phượng, TP.HN ( 2007 – 2008 ) và ở vùng ngoại vi thành phố TràVinh, tỉnh Trà Vinh ( 2011 ). KẾT LUẬNKhông ghi nhận có sai khác ñặc biệt về hìnhthái hay sắc tố giữa khung hình cà cuống ñực vàcái loài L. indicus. Cà cuống ñực nhỏ hơn cá thểcái, tương ứng ñạt 70,3 ± 0,25 × 26,3 ± 0,3 mmso với 78,64 ± 0,33 × 28,63 ± 0,06 mm. Hình thái cấu trúc của bộ phận sinh dục ñựccủa cà cuống gồm phallobase, aedeagus, diverticullum và parameres và bộ phận sinh dụccái gồm gonapophysis, valve và anal cone, ñãñược diễn đạt. Đây là những ñặc ñiểm rõ ràng nhấtñể phân biệt cà cuống ñực và cái. Tỷ lệ giữachiều dài và chiều rộng của ñốt bụng cuối là ñặcñiểm dễ nhận ra nhất góp thêm phần phân biệt giớitính ở cà cuống ; và nó có giá trị tương ứng là2, 66 và 2,12 ở thành viên ñực và cái. Ở Nước Ta, môi trường tự nhiên sống ngoài tựnhiên hay gặp cà cuống L. indicus, ñược xếptheo thứ tự tương ứng sau : 1. Ruộng lúa có mựcnước < 50 cm, ñã gặp 81 % trong tổng số những cáthể cà cuống thu ñược trong điều tra và nghiên cứu ; 2. Aovà hồ có mực nước > 50 cm, ñã gặp 14 % ; 3. Sông, suối và kênh nước, ñã gặp 3 % ; 4. Sinhcảnh cạn không có nước, ñã gặp 2 %. Lời cảm ơn : Nghiên cứu ñược tương hỗ một phầncủa Đề tài NAFOSTED No. 106.15.13.09. TÀI LIỆU THAM KHẢO1. Bali H. S., Singh S., Sharma S., 1984. Studies on the biological control of twocommon vector snails of Punjab bypredatory insects. J. Bombay Nat. His. Soc., 8 : 216 – 219.4.5.6.7.8.9. Physiologische Chemie, 308 ( 5-6 ) : 277 – 283. Distant W. L., 1906. The fauna of BristishIndia including Ceylon and Burma. RhyndeotaVol. III, HeteropteraHomoptera : 17-39. Hebsgaard M. B., Andersen N. M. andDamgaard J., 2004. Phylogeny of the truewater bugs ( Nepomorpha : Hemiptera Heteroptera ) based 16S and 28S rDNA andmorphology. Systematic Entomology, 29 : 488 – 508. Lauck D. R. và Menke A. S., 1961. TheHigher Classification of the Belostomatidae ( Hemiptera ). Ann. Entomological Soc. Amer., 54 : 644 – 657. Phạm Quỳnh Mai, Lê Xuân Huệ, PhạmĐình Sắc, 2000. Một số ñặc ñiểm sinh sảnvà tăng trưởng của cà cuống Lethocerusindicus Lepeletier et Seville, 1775. Tạp chíSinh học, 22 ( 4 ) : 62-66. Vũ Quang Mạnh, 1992. Con cà cuốngLethocerus indicus ( Lep. et Ser., 1775 ). Sách ñỏ Nước Ta I. Phần ñộng vật. Nxb. Khoa học và Kỹ thuật, TP. Hà Nội : 386 – 387V ũ Quang Mạnh, 1993. Bước ñầu khảo sátmột số ñặc ñiểm hình thái và sinh học củacon cà cuống ( Lethocerus indicus ). Thôngbáo khoa học. Trường ñại học Sư phạm HàNội, 2 : 44-48. 10. Vũ Quang Mạnh, 1997. Con cà cuống ở cáchệ sinh thái xanh tự nhiên và nhân tác của VịêtNam. Tạp chí Lâm nghiệp, 9 : 30-32. 11. Vũ Quang Mạnh ( chủ biên ), 1999. Tập tínhñộng vật và ứng dụng trong gây nuôi càcuống và bọ cạp. Nxb. Nông nghiệp, HàNội, trang 53-56. 2. Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Khoa họcvà Công nghệ Nước Ta, 2007. Sách ĐỏViệt Nam. Phần I – Động vật. Nxb. Khoahọc tự nhiên và Công nghệ, TP. Hà Nội : 453454.12. Vũ Quang Mạnh, 2000. Đặc ñiểm hình tháivà cấu trúc của cà cuống Lethocerus indicus ( Lepeterier et Serville, 1775 ) ở Nước Ta. Những vấn ñề nghiên cứu và điều tra cơ bản trong sinhhọc. Nxb. Đại học vương quốc TP.HN : 414418.3. Butenandt A., Nguyen Dang Tam, 1957. Uber eines geschlechsspezifischen DuftstoffBelostoma indica Vitalis ( Lethocerusindicus Lep. ). Hoppe-Seyler ’ Zéitchrift fur13. Vu Quang Manh, 2006 a. Studies onmolecular genetic in analyses of speciesdiversity and phylogenesis of insects and onconservation of the giant water bugs171TẠP CHÍ SINH HỌC, 2012, 34 ( 2 ) : 166 – 172L ethocerus spp. ( Belostomatidae ). TheUniversity of Arizona Tucson, USA, College of Agriculture và Life Science : Department of Entomology, 1-94 pp. LauckMenke ( Heteroptera : Belostomatidae ). Stuttgarter Beiträge zurNaturkunde, Serie A ( Biologie ), 695 : 171 + 74 Abb. 14. Vu Quang Manh, 2006 b. On the DNAextraction from the giant water bugsLethocerussp. ( Belostomatidae : Lethocerinae ) for molecular geneticanalysis. Tạp chí Khoa học, Trường ñại họcSư phạm TP.HN, 4 : 159 – 166.16. Nguyen Cong Tieu, 1928. Notes sur lesinsectes comestibles au Tokin. Bull. Econ. de L’Indochine, 31 e Nouv. Ser, 198 : 735744.15. Perez-Goodwyn P. J., 2006. Taxonomicrevision of the subfamily Lethocerinae17. Smith R. J., 1997. In : Choe J. và B. Crespi ( Eds ) Social Behavior in insects andArachnids, Cambridge University Press. UK, pp. 116 – 149. MORPHOLOGICAL SEXUAL CHARACTERISTICS OF THE GIANT WATERBUG LETHOCERUS INDICUS ( LEPELETIER ET SERVILLE, 1825 ) AND THEIRHABITATS IN VIETNAMVu Quang Manh1, Le Thi Bich Lam2 ( 1 ) Hanoi National University of Education ( HNUE ) ( 2 ) Ha Tinh UniversitySUMMARYStudies on morphological sexual systematical characteristics of the giant water bug L. indicus and theirhabitats were carried out throughout Vietnam, in the period of 2000 – 2010. It is not recorded a special sexual difference in morphological characteristics and color of the giant waterbug. The male’s body toàn thân measurements are smaller than those of the female, 70.3 ± 0.25 × 26.3 ± 0.3 mm and78. 64 ± 0.33 × 28.63 ± 0.06 mm, respectively. The male genital capsule, i. e. phallobase, aedeagus, diverticullum and parameres, as well as the female genital capsule, i. e. gonapophysis, valve and anal cone, ofthe giant water bug were described. Thes e are the most cleared characteristics in identification the male andthe female. The proportion between a length and width of the last abdomen segment of the bug is animportant mark in recognizing a male and female ; and it was indicated 2.66 and 2.12, respectively. In Vietnam, the habitats of the giant water bug L. indicus are ranged to the following order : 1. Water ricefields with water level < 50 cm with 81 % of the total specimens obtained ; 2. Ponds and lakes with water level > 50 cm, 14 % ; 3. Rivers and streams, 3 % ; and 4. Habitats out of water, 2 %. Keywords : Lethocerus indicus, habitat, sexual characteristics. Ngày nhận bài : 15-9-2011172

5/5 - (1 vote)
Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments